Bericht

Een vrije plek in het schap is nog geen geschikte opslagplek. Zuren, logen, oxidatiemiddelen of ontvlambare vloeistoffen kunnen afzonderlijk stabiel zijn en toch gevaarlijk reageren wanneer ze naast elkaar staan, lekken of met elkaar worden gemengd.

Voor een veilige chemische opslag tellen daarom niet alleen temperatuur en verpakking. Doorslaggevend zijn ook gevarenklasse, opslaghoeveelheid, mogelijke reacties, opvangmogelijkheden en bescherming tegen onbevoegde toegang.

Deze gids laat zien hoe u chemicaliën in het bedrijf, laboratorium of de werkplaats systematisch kunt indelen, welke stofgroepen apart moeten worden opgeslagen en welke gegevens u voor het inruimen moet controleren.

Waarom moeten chemicaliën apart worden opgeslagen?

Chemicaliën worden niet alleen gescheiden omdat ze verschillende namen of toepassingen hebben. Doorslaggevend is wat er bij een gezamenlijk incident zou kunnen gebeuren.

Wordt een container lek, dan kunnen onverenigbare stoffen met elkaar reageren. Mogelijke gevolgen zijn:

• sterke warmteontwikkeling,
• Brand of explosie,
• Vrijgave van giftige of bijtende gassen,
• hevig opschuimen of spatten,
• Drukopbouw in containers,
• Beschadiging van verpakkingen,
• Verontreiniging van grotere voorraden.

Een klassiek voorbeeld zijn zuren en alkalische producten. Als grotere hoeveelheden met elkaar in contact komen, kan de neutralisatiereactie aanzienlijke warmte vrijgeven. Het wordt nog kritischer wanneer een zuur reageert met een stof die daarbij een gevaarlijk gas vormt.

Daarom mag de opslagordening niet alleen worden gebaseerd op productnamen, verpakkingsgroottes of vrije schapruimte. Doorslaggevend zijn de informatie uit het veiligheidsinformatieblad en de eigenschappen van de betreffende stofgroep.

Welke voorschriften gelden voor de opslag van chemicaliën?

Voor de bedrijfsmatige opslag van gevaarlijke stoffen in Duitsland is met name de Gefahrstoffverordnung relevant. Deze vereist dat gevaarlijke stoffen zo worden bewaard of opgeslagen dat noch de menselijke gezondheid noch het milieu in gevaar worden gebracht. Bovendien moeten voorzorgsmaatregelen worden getroffen tegen misbruik en verkeerd gebruik.

De TRGS 510 „Lagerung von Gefahrstoffen in ortsbeweglichen Behältern“ concretiseert deze vereisten voor bijvoorbeeld:

• Flessen,
• Kanisters,
• Vaten,
• Zakken,
• IBC-containers,
• Drukgascontainers,
• Opslagcontainers en veiligheidskasten.

Het behandelt onder andere algemene opslagvereisten, opslaghoeveelheden, brandbeveiliging, opvangvoorzieningen en de gezamenlijke opslag van verschillende gevaarlijke stofgroepen.

Voor gevaarlijke stoffen in ortsvaste containers gelden aanvullend andere regelwerken, waaronder de TRGS 509.

Welke maatregelen in de concrete bedrijfsvoering nodig zijn, hangen onder meer af van:

• de classificatie van het product,
• de opgeslagen hoeveelheid,
• het verpakkingstype,
• de opslaglocatie,
• de activiteit,
• mogelijke brand- en explosiegevaren,
• de resultaten van de risicobeoordeling.

Dit artikel biedt een praktische leidraad, maar vervangt geen bedrijfsmatige risicobeoordeling of deskundige beoordeling van de individuele opslagsituatie.

Wat moet vóór de opslag worden gecontroleerd?

Voordat een product in het schap of in een veiligheidskast wordt geplaatst, moeten ten minste vijf informatiebronnen worden gecontroleerd.

1. Etikettering op de verpakking

Controleer:

• Productbenaming,
• GHS-pictogrammen,
• Signaalwoord,
• H-zinnen,
• P-zinnen,
• concentratie,
• Informatie van de fabrikant of leverancier.

De etikettering laat zien welke gevaren er in principe zijn. Voor de concrete opslagbeslissing is deze alleen echter vaak niet voldoende.

2. Veiligheidsinformatieblad

Voor de opslag zijn vooral deze secties belangrijk:

• Sectie 2: mogelijke gevaren,
• Sectie 6: Maatregelen bij onbedoeld vrijkomen,
• Sectie 7: Hantering en opslag,
• Sectie 9: fysische en chemische eigenschappen,
• Sectie 10: Stabiliteit en reactiviteit,
• Sectie 13: Afvalverwerking.

Sectie 7 noemt vaak temperatuuromstandigheden, bescherming tegen vocht of licht en eisen aan de verpakkingen. Sectie 10 laat zien welke stoffen, materialen en omstandigheden moeten worden vermeden.

3. Opslaghoeveelheid

Een kleine laboratoriumfles vormt een andere uitgangssituatie dan meerdere jerrycans of een vat. Bij toenemende hoeveelheid kunnen aanvullende eisen worden gesteld aan:

• Opslagruimten,
• Veiligheidskasten,
• Brandbeveiliging,
• ventilatie,
• Opvangvolume,
• Toegangsbeperking

ontstaan.

De TRGS 510 maakt daarom onder meer onderscheid tussen kleine hoeveelheden buiten een opslag en hoeveelheden waarvoor verdergaande beschermingsmaatregelen gelden. De concrete beoordeling moet plaatsvinden op basis van de gevaarlijke stoffen en totale hoeveelheden.

4. Verpakkingsmateriaal

Niet elke stof is met elk verpakkingsmateriaal verenigbaar. Chemicaliën kunnen bepaalde kunststoffen, metalen, afdichtingen of sluitingen aantasten.

Producten moeten zoveel mogelijk in de geschikte originele verpakking worden bewaard. Bij het overvullen moet vooraf worden nagegaan of:

• de verpakking en sluiting chemisch bestendig zijn,
• het materiaal geschikt is voor de opslagtemperatuur,
• druk kan opbouwen,
• een lichtdichte verpakking nodig is,
• een eenduidige etikettering mogelijk is.

5. Mogelijke reactie met aangrenzende stoffen

De belangrijkste vraag is:

Wat gebeurt er als beide containers tegelijk lekken?

Pas deze overweging laat zien of stoffen in hetzelfde rek, dezelfde kast, dezelfde opslagsectie of überhaupt in dezelfde ruimte mogen worden opgeslagen.

Gezamenlijke opslag, gescheiden opslag en separaatopslag

In de dagelijkse opslagpraktijk worden drie termen vaak verward.

Gezamenlijke opslag

Bij gezamenlijke opslag bevinden verschillende gevaarlijke stoffen zich in hetzelfde opslaggebied, zonder dat er extra ruimtelijke barrières tussen hen bestaan.

Dat is alleen verdedigbaar als mogelijke interacties geen extra gevaar veroorzaken.

Gescheiden opslag

Bij gescheiden opslag bevinden stoffen zich in hetzelfde magazijn of dezelfde ruimte, maar zijn ze door geschikte maatregelen van elkaar gescheiden.

Mogelijke maatregelen zijn:

• voldoende afstand,
• gescheiden kastruimtes,
• gescheiden opvangbakken,
• brandwerende afscheidingen,
• gescheiden opslagsecties.

Separaatopslag

Separaatopslag betekent een verdergaande ruimtelijke scheiding, bijvoorbeeld in:

• een eigen opslagruimte,
• een apart opslaggebouw,
• een aparte brandveiligheidssectie,
• een zelfstandige opslagcontainer.

De TRGS 510 bevat een tabel voor gezamenlijke opslag, waarin stoffen worden beoordeeld op basis van opslagklassen. De indeling moet niet alleen op basis van één enkel pictogram plaatsvinden, maar op basis van de volledige classificatie en productspecifieke gegevens.

Mogen zuren en logen samen worden opgeslagen?

Zuren en logen moeten zo worden opgeslagen dat ze bij een lekkage niet met elkaar in contact komen.

Bij een reactie kan veel warmte ontstaan. Afhankelijk van concentratie, hoeveelheid en stof kunnen vloeistoffen koken, spatten of containers beschadigen.

Voor de opslag betekent dit in de praktijk:

• gescheiden opvangbakken gebruiken,
• niet boven elkaar opslaan,
• geschikte, chemiebestendige kastruimtes gebruiken,
• Controleer containers op materiaalcompatibiliteit,
• sterke zuren en sterke logen duidelijk markeren,
• Controleer veiligheidsinformatiebladen op extra incompatibiliteiten.

Het is bijzonder ongunstig om zuurbakken boven loogbakken te plaatsen. Als de bovenste container lekt, kan de vloeistof direct in contact komen met de onverenigbare stofgroep.

Niet alle zuren zijn gelijk

De aanduiding 'zuur' is niet voldoende voor de opslagbeslissing. Sommige zuren hebben extra eigenschappen, bijvoorbeeld:

• oxiderend,
• ontvlambaar,
• sterk vluchtig,
• toxisch,
• waterreactief.

Een oxiderend zuur mag daarom niet automatisch zoals elk ander anorganisch zuur worden behandeld.

Niet alle alkalische producten zijn gelijk

Ook bij logen en alkalische vaste stoffen moeten concentratie, aggregatietoestand en reactiviteit in aanmerking worden genomen.

Hygroscopische vaste stoffen kunnen vocht uit de lucht opnemen, samenklonteren of een sterk alkalische oplossing vormen. De verpakkingen moeten daarom droog en goed afgesloten blijven.

Oxidatiemiddelen correct opslaan

Oxidatiemiddelen kunnen brand veroorzaken of versterken, hoewel ze zelf niet per se brandbaar zijn. Ze moeten daarom uit de buurt worden gehouden van brandbare, organische en reducerende stoffen.

Kritische nabijheden kunnen bijvoorbeeld ontstaan met:

• oplosmiddelen,
• oliën en vetten,
• papier en hout,
• organische poeders,
• reductiemiddelen,
• licht ontvlambare stoffen,
• bepaalde metalen.

Bij de opslag moet u controleren:

• Welke onverenigbare stoffen noemt sectie 10 van het veiligheidsinformatieblad?
• Moet het product tegen warmte of direct zonlicht worden beschermd?
• Is de verpakking vrij van organische verontreinigingen?
• Kunnen uitgelopen stoffen in een gemeenschappelijke opvangbak terechtkomen?
• Bevinden zich brandbare materialen in de onmiddellijke nabijheid?

Ook vervuilde arbeidsmiddelen kunnen problematisch zijn. Een doek, spatel of trechter met organische resten mag niet zonder controle voor een sterk oxidatiemiddel worden gebruikt.

Ontvlambare vloeistoffen en oplosmiddelen opslaan

Oplosmiddelen, lakbestanddelen en andere ontvlambare vloeistoffen kunnen dampen vrijgeven. Deze dampen kunnen met lucht een explosief mengsel vormen en zich aan ontstekingsbronnen ontbranden.

Bijzonder relevant zijn:

• vlampunt,
• kookpunt,
• dampspanning,
• opslagtemperatuur,
• ventilatie,
• mogelijke ontstekingsbronnen,
• elektrostatische oplading.

Het Umweltbundesamt wijst erop dat bij opslag en overslag van lichtvluchtige organische verbindingen dampen in het milieu kunnen terechtkomen. Oorzaak zijn onder andere een laag kookpunt en hoge dampspanning.

Ontvlambare vloeistoffen moeten daarom niet naast:

• open vlammen,
• verwarmingsbronnen,
• hete oppervlakken,
• vonkvormende apparaten,
• ongeschikte elektrische installaties,
• sterke oxidatiemiddelen

opgeslagen worden.

Afhankelijk van product en hoeveelheid kan een geschikte veiligheidskast nodig zijn. De TRGS 510 bevat in de bijlage eisen aan veiligheidskasten en hun ventilatie.

Is een koelkast geschikt als opslagplaats?

Een gewone huishoudkoelkast is niet automatisch geschikt voor ontvlambare chemicaliën. Elektrische componenten in de binnenruimte kunnen een ontstekingsbron vormen.

Als een ontvlambare stof een koele opslag vereist, moet worden gecontroleerd of het gebruikte apparaat technisch geschikt en operationeel goedgekeurd is voor dit doel.

Waterreactieve en vochtgevoelige stoffen

Sommige chemicaliën reageren met water of luchtvochtigheid. Daarbij kunnen ontstaan:

• warmte,
• ontvlambare gassen,
• bijtende dampen,
• druk,
• gevaarlijke ontledingsproducten.

Dergelijke producten moeten droog worden opgeslagen en tegen contact met water worden beschermd.

Dat betekent onder andere:

• containers onmiddellijk na gebruik weer sluiten,
• geen opslag onder waterleidingen,
• afstand tot wastafels en sprinklergebieden controleren,
• geen vochtige apparaten gebruiken,
• beschadigde sluitingen onmiddellijk vervangen,
• geschikte droogmiddelen alleen volgens productspecificatie gebruiken.

"Droog bewaren" betekent niet alleen dat het rek optisch droog is. Ook hoge luchtvochtigheid en veelvuldig openen kunnen de productkwaliteit en veiligheid beïnvloeden.

Bij waterreactieve stoffen moet ook worden gecontroleerd of water als blusmiddel ongeschikt is. De informatie vindt u in sectie 5 van het veiligheidsinformatieblad.

Giftige en gezondheidsbedreigende stoffen

Giftige, kankerverwekkende, kiembaanmutagene of reproductietoxische gevaarlijke stoffen vereisen bijzondere aandacht.

Mogelijke beschermingsmaatregelen zijn:

• toegang alleen voor bevoegde personen,
• afgesloten opslag,
• duidelijk gemarkeerde opslaggebieden,
• gedocumenteerde voorraden,
• zo klein mogelijke voorraadhoeveelheden,
• veilige afnameprocedures,
• gescheiden opslag van levensmiddelen en diervoeders,
• snelle beschikbaarheid van de veiligheidsinformatiebladen.

De Gevaarlijke Stoffen Verordening bevat voor bepaalde bijzonder gezondheidsbedreigende stoffen extra beschermings- en documentatievereisten.

De opslag moet ook misbruik of verkeerd gebruik voorkomen. Een vrij toegankelijk rek in een algemeen gebruikte ruimte is daarom voor veel gevaarlijke stoffen ongeschikt.

Containers, etikettering en opvangbakken

Een goede scheiding verliest haar nut als containers lek, verkeerd geëtiketteerd of ongeschikt zijn.

Container gesloten houden

Chemicaliëncontainers moeten gesloten blijven wanneer er geen product wordt afgenomen. Dat vermindert:

• verdamping,
• vochtopname,
• contaminatie,
• geurbelasting,
• onbedoeld morsen.

Afsluitbare containers moeten veilige opslag, hantering en transport mogelijk maken.

Nooit in levensmiddelenverpakkingen overgieten

Drankflessen, jampotten of voedseldozen zijn geen geschikte containers voor chemicaliën.

Ze brengen verschillende risico's met zich mee:

• verwarring met levensmiddelen,
• onvoldoende chemische bestendigheid,
• ongeschikte sluitingen,
• ontbrekende etikettering,
• ongecontroleerde reacties met het verpakkingsmateriaal.

Etiketten moeten leesbaar blijven

Op de container moet duidelijk herkenbaar zijn wat zich erin bevindt.

Handgeschreven korte vormen zoals 'zuur', 'reiniger' of 'oplossing A' zijn niet voldoende. Noodzakelijk zijn, afhankelijk van de bedrijfssituatie, onder andere:

• eenduidige productnaam,
• concentratie,
• gevarenlabel,
• datum van afvulling,
• verantwoordelijke instantie,
• eventueel verval- of keuringsdatum.

Opvangbakken passend selecteren

Een opvangbak moet lekkende vloeistoffen opvangen. Ze moet daarom:

• voldoende groot,
• chemisch bestendig,
• dicht,
• stabiel,
• gemakkelijk controleerbaar

zijn.

Onverenigbare producten mogen niet dezelfde opvangbak gebruiken. Anders worden ze uiterlijk bij een lekkage met elkaar vermengd.

Chemicaliën in de werkruimte opslaan

Een werkruimte moet niet automatisch worden gebruikt als opslag voor chemicaliën.

Volgens de gevaarlijke stoffenverordening mogen gevaarlijke stoffen daar alleen worden opgeslagen als dit verenigbaar is met de bescherming van werknemers en geschikte voorzieningen worden gebruikt.

Voor het dagelijkse gebruik betekent dit:

• alleen noodzakelijke hoeveelheden op de werkplek bij de hand houden,
• Voorraden terugbrengen naar geschikte opslagruimtes,
• geen verpakkingen op vluchtwegen plaatsen,
• Chemicaliën niet permanent in de afzuigkap opslaan,
• Kasten en rekken beveiligen tegen omvallen,
• zware containers niet boven schouderhoogte bewaren,
• Flessen niet direct op de vloer plaatsen,
• Verkeers- en werkpaden vrijhouden.

Een laboratoriumafzuigkap is in de eerste plaats een technische werkplek. Als daar permanent veel flessen worden opgeslagen, kan de luchtstroom worden belemmerd en het gevarenpotentieel bij een incident toenemen.

Typische fouten bij de opslag van chemicaliën.

Alle zuren in een gezamenlijk vak plaatsen.

Sommige zuren hebben extra oxiderende of andere reactieve eigenschappen. De gemeenschappelijke benaming 'zuur' is niet voldoende voor samenopslag.

Alleen sorteren op GHS-pictogrammen.

Hetzelfde pictogram kan verschillende gevaren dekken. Daarnaast moeten H-zinnen, opslagklasse, reactiviteit en het veiligheidsinformatieblad worden meegenomen.

Gevaarlijke stoffen alfabetisch ordenen.

Een alfabetische sortering is overzichtelijk, maar kan onverenigbare producten direct naast elkaar zetten.

Chemische compatibiliteit gaat vóór alfabetische volgorde.

Onverenigbare stoffen niet boven elkaar opslaan

Een lekkende verpakking kan op de daaronder opgeslagen chemische stof druppelen. Met name zuren, basen en oxidatiemiddelen moeten daarom niet in een ongunstige verticale opstelling staan.

De originele verpakking weggooien

Na het overgieten ontbreken vaak belangrijke etiketten. Bovendien is de nieuwe container mogelijk niet voldoende bestendig.

Aangebroken verpakkingen niet controleren

Afsluitingen, afdichtingen en verpakkingen kunnen na verloop van tijd beschadigd raken. Controleer regelmatig:

• corrosie,
• verkleuringen,
• kristalvorming op de afsluiting,
• opgezwollen containers,
• brosse kunststofoppervlakken,
• beschadigde etiketten,
• ongebruikelijke geur.

Noodmateriaal pas na een lek aanschaffen

Bindmiddelen, opvangbakken en geschikte beschermingsmiddelen moeten aanwezig zijn voordat een product wordt opgeslagen of gebruikt.

Oude en onbekende chemicaliën laten staan

Ongeëtiketteerde of niet meer benodigde verpakkingen verhogen het risico. Onbekende stoffen mogen niet worden geopend, overgegoten of met andere resten worden gemengd.

Checklist voor veilige opslag

Controleer bij elk nieuw opgeslagen product:

• Is de stof duidelijk gemarkeerd?
• Is het veiligheidsinformatieblad actueel en toegankelijk?
• Welke opslagcondities worden genoemd in paragraaf 7?
• Welke onverenigbare materialen worden genoemd in paragraaf 10?
• Welke gevarenpictogrammen en H-zinnen zijn van toepassing?
• Is de container geschikt voor het product?
• Moet het product worden beschermd tegen licht, warmte of vocht?
• Mag het samen met de naburige stoffen worden opgeslagen?
• Is een aparte opvangbak nodig?
• Is de opvangbak chemisch bestendig?
• Zijn ontstekingsbronnen uitgesloten?
• Is de opslagruimte voldoende geventileerd?
• Is het product beschermd tegen ongeautoriseerde toegang?
• Worden alleen noodzakelijke hoeveelheden in de werkruimte bewaard?
• Zijn bindmiddelen en nooduitrusting aanwezig?
• Worden containers en opslagruimtes regelmatig gecontroleerd?

Een veilige opslag van chemicaliën begint niet met de aankoop van een extra kast. Het begint met een grondige inventarisatie: Welke stoffen zijn aanwezig, welke eigenschappen hebben ze en wat zou er kunnen gebeuren bij een gezamenlijk lek?

Pas daarna kan worden besloten welke producten bij elkaar mogen staan, welke aparte opvanggebieden nodig hebben en welke volledig apart moeten worden opgeslagen.

Op ChemMarkt.de vindt u chemische reagentia en technische grondstoffen met uitgebreide productgegevens. Let bij elke opslag op de etikettering, het productspecifieke veiligheidsinformatieblad en de voor uw bedrijf geldende voorschriften.